Joods-Christelijke Dialoog

Reactie op Volkskrant-column

Eeuwout Klootwijk met naam

Een meedogenloze God of contextloze columniste?
Met enige regelmaat komen in de media aloude vooroordelen naar voren die ten principale anti-joods zo niet antisemitisch zijn. Vorig jaar besteedde deze website aandacht aan opmerkingen van Maarten van Rossem. Eeuwout Klootwijk (foto), Kerk-en-Israël functionaris van de Protestantse Kerk, voelde zich onlangs genoodzaakt Volkskrant columnist Aleid Truijens op enige ongenuanceerdheid te wijzen. Uiteraard werd zijn commentaar niet gepubliceerd. Hierbij alsnog. 

Een meedogenloze God of contextloze columniste?

Aleid Truijens moet er niets van hebben, van die oudtestamentische keiharde, mannelijke, onbuigzame, meedogenloze patriarch van een God. Daarmee vergeleken is de discussie of je ‘Hij’ of ‘hij’ schrijft als verwijzing naar God in de herziene Nieuwe Bijbelvertaling kinderspel. Met Maria, die goeiige moeder, wordt het wat beter, maar verder is die hele Bijbel maar een hoofdpijndossier. Met een grote zwieper gooit zij de Bijbel, de grootste bestseller ooit, als een van de meest seksistische en discriminerende boeken ooit geschreven, op de schroothoop.

Deze columniste, die schrijft over opvoeden, staat in een lange traditie. De tweede eeuwse Marcion van Sinope stelde een nieuwe canon van de Bijbel op, een uiterst dun boekje, waarin alleen nog iets over bleef van een liefdevolle Jezus. Marcion was in zijn tijd heel populair. Zijn denkbeelden hebben lang doorgewerkt, ook in kerkelijke tradities. Nog steeds zijn er christenen die minder fel en uitgesproken, toch ook een onderscheid maken tussen de strenge God van het Oude Testament en de liefdevolle God van Jezus.

Laat ik het maar direct toegeven. Ja, er staan in de Bijbel gruwelijke verhalen en verhalen vol geweld. Het is net het echte leven. Daarnaast zijn er tal van verhalen waarin het menselijke en recht en gerechtigheid de boventoon voeren. In beide soorten verhalen speelt God een rol, en het is maar net hoe je dit leest. Het is niet zo moeilijk om te ‘bewijzen’ dat de Bijbel een seksistisch en discriminerend boek is. Je plukt gewoon een aantal teksten uit hun verband. Hetzelfde kan ook gebeuren als je wilt bewijzen dat de Bijbel een liefdevol boek is vol mededogen. Ook hier ‘helpt’ een selectieve gang door deze bibliotheek van boeken.

Eigenlijk zou je over de Bijbel kunnen zeggen wat ook voor religie geldt: het is een bron van één grote ellende en het is een bron van inspiratie dat verschil maakt in onze wereld.

Waar deze Volkskrant-columniste volledig aan voorbij loopt, is de context. Zij isoleert teksten en sabelt deze neer zonder daarbij te kijken naar de context, tijd en cultuur waarin dit soort teksten zijn ontstaan, de receptiegeschiedenis (hoe is ermee omgegaan?), uitlegtradities en huidige contexten waarin dit soort teksten functioneren. Namelijk in kerken en synagogen als heilige teksten. Teksten dus die van betekenis zijn voor je levensweg. Dit alles laat Aleid Truijens achterwege. Zij heeft haar standpunt al ingenomen.

Je blik wordt anders als je eens meekijkt hoe er met deze Bijbelteksten wordt omgegaan in Joodse en christelijke tradities. Dan zul je merken dat er niet één manier van kijken is, maar dat je meegenomen wordt in een veelheid van perspectieven. Niet één waarheid, eerder een waaier aan perspectieven om je tot het complexe leven te verhouden.

In een commentaar van het bijbelgedeelte dat deze week in de synagoge gelezen wordt uit het boek Exodus, schrijft de vorig jaar overleden rabbijn Jonathan Sacks:

‘Onze Tora dient niet zozeer als een handleiding, maar meer als een spiegel. We voelen ons gedwongen om naar onszelf te kijken in de context van een lang gesprek en om te peilen hoe onze stem niet alleen vandaag, maar ook generaties later nog zal worden gehoord.’

Zo kun je ook kijken naar de Bijbel. En dan zeg je zeker niet overal ja en amen op. Dat moet je juist niet doen. Kijk eerder in de spiegel en laat de vragen toe. Wat zou je zelf doen in een bepaalde situatie van patriarchaal onrecht, van uitbuiting en slavernij? Als je je enigszins verdiept in de Bijbel (verdieping is toch een kenmerk van serieuze journalistiek), dan ontdek je al snel dat stem en tegenstem klinken. Wat in het ene gedeelte met kracht naar voren wordt gebracht, wordt in een volgend gedeelte onder kritiek gesteld. Dat is geen teken van verwardheid, maar van goede literatuur en van goede religie.

Haal die Bijbel maar weer van de schroothoop. Durf het aan om door alle weerbarstige verhalen heen te kijken naar je eigen vooringenomenheid, seksisme, machtsmisbruik, gewelddadigheid, onrecht. Neem ervan kennis hoe vrouwen (joods en christelijk) de Bijbel lezen. Je zou er zelfs een ander beeld van God van kunnen krijgen. Ik kijk ernaar uit.

Dr. Eeuwout Klootwijk is wetenschappelijke beleidsmedewerker bij de Dienstenorganisatie van de Protestantse Kerk en daarnaast predikant.